گوں بلوچ نبشتہ کارے ءَ جُست

شولان بلوچ: اے زوراکی ءِ ھلاپ ءَ لبزانک ءِ چے کرداربوت کنت؟28 مئی ءِ ویل ءِ درگت ءَ بلوچ لبزانک ءِ تہ ءَ چے ھست؟ اِشی ءِ بارو ءَ مارا دلجمی ءَ سرپد کن۔

نوبت بلوچ: لبزانکءِ شھار مزن اِنت، ھما کار ءَ کہ بُندپتر کُت نہ کنت آ کار ءَ لبزانک کنت۔ لبزانک ءَ ایوک ءُ تہنا بُندپتر ءِ ڈُبہ گون نہ اِنت بلکیں آ کُلیں زندمان ءِ بہرشتانی ھوار گیجگ ءِ کار ءَ کنت۔ زند ءِ ھمُک پِڑ(شعبہ)ءِ بندیکاں یکجاہ کنت۔ آ شہزانتی بہ بیت، راجکاری بہ بیت، راجمانزانتی یا نیکراہی ءُ ایدگہ تک ءُ تہراں گوں وت ءَ زوران کنت بارت۔ چوشکہ بُندپتر Chain of events آنی ریکارڈ کنگ ءِ وسیلہ اِنت بلے ھمے جاوراں چہ پیداک بؤکیں انسان ءِ اندری سان ءُ جاوراں لبزانک زبانے دنت پرچا کہ انسان ءِ اندری سان ءُ جاوراں بُندپتر دیست کُت نہ کنت، اود ءَ ھمُک انسان ءِ مَرت ءُ مارشت ءَ ھوار گیتک نہ کنت کہ پلاں جاور پیداک بوت گڑا اِشی ءَ پدا اود ءِ مردمانی اندری جاور چون بوت اَنت؟ بلکیں بُندپتر تہنا جاورانی پیداک بوگ ءِ ڈنی دیدانکءَ درانگاز کنت، ھما بوتگیں ءُ نہ بوتگیں یا بؤکیں جاور پشت ءُ دیم ءِ کسھاں سر ءُ بُن کنت۔ بلے اے بوتگیں ءُ نہ بوتگیں ءُ بؤکیں کسھانی میان ءَ انسان ءِ اندری مارشت چے بنت؟ آئی ءِ تب ءِ سر ءَ چونیں سانے کپیت؟ آئیءِ باتن ءِ ٹپ، آئی ءِ وشی یا مونجائی ءِ کسہ کجا اوشت اَنت؟ گڑا اے جاہ ءَ لبزانک وتی دستاں شھار دنت ھمے کلیں پشکپتگیں بہراں وتی اندر ءَ جاگہ دنت کہ ھما چیز ءَ چہ بُندپتر ءِ سوھان آیاں گپت نہ کنت۔
ھمے ھسابءَ شہزانتی گیدی ءِ ھمُک بؤکیں پدکرد ءِ سرءَ وتی زانشت ءِ لُنککاں چِست کنت۔ آ زند ءِ ھمُک پڑ ءِ کاراں زانشتی تقاضا ءَ گوں چار ءُ تپاس ءُ آئی ءِ سر ءَ جُست کنگ، آئی ءِ منانک ءُ راسبندگری ءِ شاھیم ءَ گوں تور کنگ ءِ کرد ءَ پیلو کنت۔ بلے ھمُک ساھدار ءِ بابت ءَ زانشتی چکاسنگ ءِ میان ءَ انسان ءِ ابکھی ءُ بے زانگی ءِ جاوراں آئی ءِ مارشت کجا اوشت اَنت، آ چوں وتی پاھارکشّی ءَ زبانے دنت؟ آ چون گیدی ءِ اسرارانی بند ءُ بوجاں بگر دانکہ انسان ءِ وجودی ءُ شناسی گپچلانی تب ءُ میلاں درانگازیت؟ گڑا اے جاہءَ لبزانک وتی تخیل ءِ شھاراں کار بندیت ءُ درستاں گیش لبزانک راجمان ءِ اجتماعی درشان ءِ اکس ءَ سازیت۔ اے اکس تخیل ءِ زگریں پیداوار اِنت ءُ تخیل انسانی اجتماع، راجمان ءُ ربیدگ ءَ چہ ڈنیں چیزے نہ یے بلکیں ھمے راجمان ءُ اجتماع ءِ reflection یے۔
دومی لبزانک اگاں Localized مہ بیت، دانکہ آ وتی مچانکی مارشتاں درانگاز مہ کنت گڑا آ ھچبر Universalized بوت نہ کنت نئیکہ آ فردے ءِ نمائندگی ءَ کُت کنت۔ پمیشکہ گُش اَنت کہ لبزانک زند ءِ کلیں بندیکانی سراں یکجاہ کنت ءُ آیاں حساسیں زبانے بکشائیت۔ ھما حساسیں زبان کہ آ ایدگہ تک ءُ تہرانی سوھان ءِ دپ ءَ اتک کُت نہ کنت بلے آ سوھان ایوک ءُ تہنا لبزانک ءَ را نسیب اِنت۔ متلب لبزانک ءَ چرے پڑاں چہ ڈن یک جتائیں مکام ءُ بستارے نیست اِنت۔ اگاں کسے بہ گُشیت کہ لبزانک ایوک ءُ تہنا اوشتیت ءُ آئی ءِ جتائیں مکام ءُ بستارے ھست اِنت گڑا چرے گپ ءُ گالاں چہ شک پیدا بیت کہ اے تران ءِ بُنزہ، اشیءِ مَنّ ءُ مراد ءِ پژدر چے اَنت؟ پرچا کہ اے تران ءِ پژدر ءَ ماں یورپی لبزانک ءَ جُنز پیدا بوتگ اَنت۔ کسے ءَ گشتگ، لبزانک فرد ءِ درانگازی اِنت۔ کسے ءَ گشتگ لبزانک ءَ گوں ھچ پیمیں مکسدےءَ کار نیست۔ کسے ءَ گشتگ کہ لبزانک ءُ سیاست جتا اَنت ءُ لبزانک ایوک ءَ اوشتیت۔ اے کلیں گپ ءُ ترانانی بُنجاہ یورپ اِنت۔ اود ءَ جتا جتائیں جیڑھانی دیمپانی ءَ پد چوشیں جُنزاں سر چست کتگ۔ اے کُل Grounded جیڑہ اَنت، پمیشکہ ھر زمین ءِ سر ءَ یک ھساب ءَ ھمدپ بوت نہ کن اَنت۔ اے جیڑھاں وتی زمینی راستی ءَ ڈن اردیں کسے چارگ ءِ جھد ءَ بہ کنت گڑا آ راستی ءَ گوں انساپ کُت نہ کنت۔
نوں اے کُلیں گپانی گشگءِ پژدر ھمیش اِنت کہ بلوچی لبزانک اردیں کہ نبشتہ ءِ زبان بیت گڑا آئی ءَ Euro-centricجیڑہ پرچا گُٹ ءَ لوپ بنت؟ 1951بلوچی زبان ءُ لبزانک وتی تپلی مِنزلءَ اِنت، انگت ءَ آ آزمانک ءُ کسہ ءِ پرک ءُ تپاوت ءَ پوہ نہ اِنت، انگت ءَ بلوچی ءِ Orthography راست نہ اِنت بلے آئیءَ را balladءِ طوق گُٹءَ اِنت چکریت کہ کسے گشیت بلوچی کلاسیکلءِ فارم Ballad اِنت گڑا کسے اشی ءَ را یونانی تہر Epic ءَ بارت ءُ سر کنت۔ گڑا کسے پاد کیت بلوچی ءِ دوراں یوروسنٹرک کلاسیفکیشن ءِ اندر ءَ چاریت۔ کلاسیکل دور، نیم کلاسیکل دور ءُ نوکیں دور۔۔۔۔۔ بلے اے گپ ءَ کس نہ گشیت کہ آیا کلاسیک دورے؟ کلاسیک ءُ دور ءِ میان ءَ حدبندی چے اِنت؟ آیا کلاسیک فارمے یا کجام بلاہ ءِ نام اِنت؟ اے گپ میان ءَ گار اِنت۔ گڑا اے کلیں جیڑھانی سبب چے اَنت؟ اِشانی بنزہ کجا چہ پیداک اَنت؟ پرچا بلوچی تپلی مِنزلءَ وتءَ را دگہ وھد ءُ مکامےءِ اندرءَ شوھازگءَ اِنت؟
وھدے کہ ما اے جُستانی نیمگءَ مہ رؤ ایں گڑا 28 مئیءِ زورگیری ءِ ایٹمی تباہکاری ءِ ھم گواچنیں پژدرءَ ماں لبزانک ءَ ھچ پیم در جت نہ کنیں۔ پرچا کہ 1948 ءِ ایردستی ءَ گوں تہنا بلوچ ءِ زمین پچ گرگ نہ بوت بلکیں آئیءِ ھمرائیءَ آئیءِ پجار، زبان ءُ لبزانک، ربیدگ ءُ ایدگہ کلیں شے پچ گرگ بوت اَنت۔ ھمے ایردستی ءَ گوں بلوچ ھمُک پڑ ءَ شناسی گپچلے(identity crisis)ءِ آماچ بوان بوت۔ بلوچءِ اندر ءَ Inferior complexity مارشتاں سرکش ات، پمیشکہ آئی ءَ ھر جاہ وتی ھستمان شموشت۔داں روچء مروچی بازیں تک ءُ تہر ھست اَنت کہ اود ءَ انگت ءَ بلوچ وت ءَ را دگہ یکے ءِ چماں گوں چارگءَ ھدوناک اِنت، آئیءَ وتی لبزانکی میراس ءِ سر ءَ باور نہ کنت۔ ھمے نادوستی ءُ کم مارشتی ءِ سبب اِنت کہ بلوچی لبزانک ءَ وتی گواچنیں ھستمان(وجود) بائینتگ۔ مرچی آ تہنا وتی ماتی زباناں کارمرز کنگ ءَ اَنت بلے ساچشت ءِ زگریں جوہر وتی نہ اِنت۔
پمیشکہ تہنا 28 مئی نہ اِنت کہ اد ءَ بلوچی لبزانک ھاموش اِنت بلکیں چوشیں ھزاراں ویل اَنت کہ آ لبزانک ءِ کالب ءَ زور آرگ بوگ ءَ نہ اَنت، دانکہ ما بے سما بہ بئیں ءُ ھمے بے سمائی ءُ بیگانگی ءَ را بلوچ لبزانتاں برے Absurdism ءِ نام ءَ دینت، برے Existentialism ءِ، برے ساخیات ءُ پس ساخیاتءِ ءُ برے اشی ءَ را Modernism ءِ ھار ءَ گور ءَ دینت۔ دانکہ بلوچ لبزانتانی زورگیر ءِ دیمءَ یک Neutral ئیں پوزیشنے بہ بیت۔ پدا ھمے Neutrality ءِ پژدر ءَ ھزاراں نیمون سازگ بوتگ۔ لبزانک لیکہ ءِ پابند نہ بیت، آئی ءَ گوں مکسدے ءَ کار نیست، لبزانک راجی اوگام جت کُت نہ کنت، آئیءَ گوں سیاسی مکسد گرگ نہ بنت؛ گڑا پمیشکہ تو کسے سر ءَ Gunpoint یے داشت نہ کن ئے کہ مر ئے دِرّ ئے چوش نبشتہ بہ کن، لبزانک درزی یے نہ یے کہ تو آئیءَ کچ ءُ ماپ ءِ گد گور ءَ بہ دے ئے ءُ دگہ ھمے ڈولیں بازیں وتگڑیں نیمون اَنت۔ راجی جھد، راجی مَکسد ءُ لیکہ انگت دوریں گپے یکبرے راجمانی جہتءَ تئی ساچشت ءِ درشان کجا اِنت؟
چاکر نامیں نوہ سالی کودکے کہ آ تربتءِ ماڈل ءَ وانگ ءَ بیت، اردیں کہ موکل ءَ سینما چوک ءَ کیت گڑا پاکستانی پوج ءِ گندگ ءَ گوں چاکر آیاں سنگ ریچ کنت۔ پدا ھمے کودک ءَ را مچھی مارکیٹ ءَ گر اَنت ءُ آئیءِ ژانگولیں لاش ءَ گونی ءَ کن اَنت ءُ کیچ کئورءَ دور دینت۔ چاکر پرچا پوجیاں سنگ ریچ کنت؟ آ تپلیں زھگ ءِ تیر سُپتگیں بدن پرچا گونی ءَ کنگ بیت ءُ پدا دور دیگ بیت؟ اے ویل ءِ چمدیستیں مردمانی سرءَ چونیں سانے کپیت؟ اد ءَ ھم لبزانک گُنگ اِنت۔ پروا نیست کہ اے یک دمگے ءِ کِسہ اِنت ءُ بہ گندئے بیست مردماں دیست ءُ دگہ بیست مردماں اشکت بلے اے چلیں مردمانی اندر ءَ مسکینیں لبزانت گون نہ ات پمیشکہ آ میاربار کنگ نہ بیت۔ گڑا ورنائیں حمیدءِ پاھو ءِ ساد ءِ چُکگ، اے ھم کس ءَ نہ دیست؟ اناں دیست پرچا کہ اے سیاسی جیڑہے بوتگ لبزانک اے بارہ ءَ اوگام جت نہ کنت۔ اے ھم شر۔ نوں بیا 28 مئی 1998 ءَ ماں راسکوہ ءِ دلبند ءَ مزنیں ایٹمی تراکے بوت، اے وَ تو دیست ناں؟ اے مُردنی درستیں بلوچاں دیست۔ بلوچ کجا کلیں آلم ءَ دیست۔ اے وَ سیاسی جیڑہے نہ ات۔ اشیءَ گوں پارٹی ءُ گلے ءَ کار نیست ات۔ مزنیں آبادی یے تباہکاری ءِ ارجان کنگ بوت۔ ھزاراں مردم شومک ءِ نادراھی ءِ آماچ بوت اَنت۔ پس ءُ دلوت، آپ ءُ موسم، کشت ءُ کشار درست سُتک ءُ پُر بوت اَنت اد ءَ زاناں تئی کلم ءِ سیاھی ھلاس بوت اَنت؟ ھمے موسم کہ تو آئی ءِ ساڑا ءَ دم نہ برئے بلے ھمے موسم ءِ اندر ءَ مرگ ءِ جارے مان انت بلے تو گش ئے ناں، منءَ تہنا ھما موسم ءَ گوں کار اِنت کہ آ مھگونگ ءِ زلپاں سماریت۔ ما ترا گش ایں آ موسم ءِ سمین ایٹمی تراک ءَ وتی ارجان جتگ، نہ گوات مَنتگ، نئیکہ ھئور ءُ بارانے۔ متلب انچکیں مزنیں تباہکاری ءِ سر ءَ یک ھم شیئر ءُ کسھے لبزانک وتی اندر ءَ جاگہ دات نہ کنت ءُ پدا انگت ءَ گشئے ما پہ بلوچ ءُ بلوچ راجمان ءَ نبشتہ کنگ ءَ ایں۔۔ اد ءَ ناں بلوچ گندگ بوگ ءَ اِنت نئیکہ بلوچ راجمان۔۔ تو گش ئے اناں، جاور نگیگ اَنت پمیشکہ ما Symbolic زبان کارمرز کنیں، نوں وانوک ھمے زبان ءَ گندگءَ نہ اَنت۔ آیا Symbolic زبان لبزانک ءَ چہ پاکستان ءِ زورگیری ءِ ھمرائی ءَ وجود ءَ اتکگ کہ تو وتی گپاں پُر اَسرار بہ کن ئے؟ آیا پازل، جام دُرک ءُ مست توکلیءَ چہ مستریں Symbolic بلوچی لبزانک ءَ کسے بوت کنت؟ بلے ھمے پازل حلب ءَ چہ گپت دانکہ سیوی ءَ در کیت۔ ھمے پازل شدری ءِ ہار ءِ تباہکاریاں وتی ساچشتءِ بہر کنت، دہلی ءُ ایدگہ جنگانی درشانی ءَ کنت گڑا تئی زاناں Symbolic زبان عرش ءَ چہ پیداک اِنت؟
گڑا اد ءَ مارا وتی لبزانک گیشینگی اِنت پرچا کہ اگاں چوش بے لگام بہ بیت، اِشی ءِ مانا اش اِنت کہ آ تئی راجی وجود ءَ مَنّگ ءَ تیار نہ اِنت۔ پمیشکہ برے Individualism ءِ پوشاک ءَ گور ءَ کنت، برے feminism ءِ چادر ءَ پوشیت، برے فردی آزادی ءِ اوگام ءَ جنت۔ اے کلیں پوشاک راجی اجتماعیت، راجی ریاست ءِ ھلاپ اَنت۔ یک چیزے کہ آ راجی اجتماعیت ءُ راجی ریاست ءِ ھلاپ ءِ پلو ءَ اوشتاتگ اَنت گڑا آئی ءَ چہ امیتءِ تقاضا پرچا؟ آ کئے اِنت کہ بلوچ ءِ لبزانک ءَ کلاسیفائی کنت؟ اد ءَ گڑا بلوچ آزاد پسندیں گلاں گیشینگی اِنت، ھمایاں دیم ءَ آیگی اِنت، ھمایاں وتی Intellectual faculty گیشینگی اِنت، ھمایاں وتی لبزانت درجَنگی اَنت؛ ھمایاں وتی ساچشت ءِ معیار گیشینگی اِنت۔ انچوشکہ ما راجی جوڑشت ءُ راجی اِستان ءِ گپ ءَ جنیں گڑا مارا لبزانک ءِ ھم ھمُک معیار در جَنگی اِنت۔ پرچا کہ راجی جوڑشت تہنا یک پڑے نہ یے بلکیں جتائیں پڑانی بہرشت اَنت۔
28 مئی ءَ راسکوہ ءِ دلبند داگدار کنگ بوت۔ بلے نہ لبزانک ءَ زرانکے جت نئیکہ ایدگہ ادارگاں۔ اے لنکک ایوک ءَ لبزانکی مردمانی سر ءَ چست نہ بیت بلکیں مئے آشوبی ادارگانی Credibility ءِ سر ءَ ھم سوالے۔ ما استانی تاکت ءِ گپ ءَ جنگ ءَ ایں، راجی اِستان ءِ جوڑشت ءِ سازگ ءَ دیمونی دیگ ءَ ایں، بلے یک سرجمیں سیاسی اھدے ایٹمی تراک ءِ سر ءَ چُپ اِنت۔دومی جھانی جنگ ءِ دور ءَ وھدے جاپان اَمریکی تباہکاریں ٹوپانی زد ءَ بیت، نوک ھمیش اِنت کہ امریکہ ءَ جاپان ءِ ھلاپ ءَ ناروائیں جنگے بندات کتگ؛ گڑا ھمے زمانگ ءَ یک کسانیں دوازدہ سالی جنکے کہ آئی ءِ نام یاکو موریواکی بیت، آ ھمے اُمر ءَ رودپتر نبشتہ کنت۔ ھمے رودپتر پدا Yoko’s Diary: The Life of a Young Girl in Hiroshima during WWII ءِ نامءَ چاپ بیت۔ تہنا ھمے دوازدہ سالی جنک ءِ شھادت، آئی ءِ رودپتر ءُ نبشتگیں نکانانی سر ءَ 1945 ءَ بہ گر داں روچء مروچی ھزاراں کار بوگ ءَ انت۔ ھما بنداتی زمانگ ءَ یاکو ءِ سر ءَ ڈاکومنٹری یے Girl in Summer Dress ءَ ءِ نام ءَ تالان بیت۔ بلے پدا ادءَ چہ ھم ایوک ءَ نہ اوشتیت بلکیں مروچی جاپان ءِ وانگجاھانی نصاباں ھم یاکو ءِ کسہ، رودپتر، آئی ءِ ھزمت کشی، راجدوستی ءُ وتن دوستی ءِ کسہ وانینگ بنت۔ آئی ءِ سر ءَ دنیا ءُ جھان ءِ پٹ ءُ پول کنگ بوتگ ءُ انگت ءَ داں بوگ ءَ اِنت۔ متلب تہنا یک زھگے ءِ بابت ءَ ھزاراں مواد ءُ نکان ھست اِنت ایدگہ پڑ انگت بِے نہ اَنت کہ ناگاساکی ءُ ہیروشیما ءِ سر ءَ ھزاراں گدار، کسہ، پٹ ءُ پول، سائنسی تجزیہ، تامر جوڑ کنگ بوتگ۔
زار آشوب ءِ وھد ءَ لبزانک پہ زورگیری ءِ ھلاپءَ سلاہے ءِ وڑ ءَ کارمرز بیت، بالشویک ءِ چاپار ءُ ایدگہ تاکانی سر ءَ چھاپہ جنگ بیت، بازیں بندش جنگ بیت۔ بلے اے کار مدامی ھساب ءَ برجاہ مان اَنت۔ لبزانت ھم یکیں سرپ ءَ ھوار بنت۔ لبزانک ءِ پڑ ءَ نوکیں تہراں تجربت کنگ بیت۔ رودپترنویسی، رپورتاژ، نفسیاتی گدارنویسی، شخصی خاکہ، پنتاک نویسی، جنگی سفرنامگ ءُ ایدگہ بازیں کتہ کاری کنگ بیت۔ پدا دنیا ءِ شرتریں لبزانک ھم اولی ءُ دومی جھانی جنگ ءِ وھدءَ ردوم زوریت، تنی وھدی اے ساچشت لبزانک ءِ پڑ ءَ شاہکار لیکگ بنت۔ ما دور مہ رؤ ایں انگت ھستیں وھد ءِ جُنزاں سیل بہ کنیں کُرد ءُ فلسطینی جُنز ءَ اے پڑ ءَ ھمینچو کار بوتگ کہ آیانی نندانک ھم Political schooling ءُ لبزانکی ساچشتکاری ءِ بنجاہ زانگ بیت۔ فلسطینی Refugee camp ءَ چہ انچیں لبزانک پیداک بیت کہ ھمیشانی سر ءَ تامر ءُ ڈاکومنٹری جوڑ کنگ بیت۔ پدا تامرانی کارست وت ھما لبزانت اَنت۔ ھمے لبزانت یکیں وھد ءَ جنگ ءَ لیڈ کنگ ءَ اَنت گڑا دومی نیمگ ءَ آزمانک، شئیر ءُ تامرسازی ھم کنگءَ اَنت۔ بلے وھدے کہ بلوچی لبزانک ءُ سیاستءَ کائے گڑا اد ءَ ابھام گندگ ءَ کیت۔ لبزانک سیاست ءَ دگہ کالبے ءَ ایر کنت ءُ وت ءَ را گستا کنت گڑا دومی نیمگ ءَ سیاست ھم لبزانک ءَ دگہ کالبےءَ چاریت۔ نوں مارا ھمے روشت درگیجگی اَنت کہ آیا اے زورگیری تب ءُ میل نہ اَنت کہ ما اشانی آماچ ایں؟ گڑا ھمے سببانی جند چے اَنت کہ ما ھمک پڑ یکرّ کتگ اَنت آیاں چہ لاتعلقی کنگ ءَ ایں؟ مارا راجی استانے جوڑ کنگی اِنت، راجی تاکتے سازگی اِنت اگاں لبزانت وت ءَ را گستا کنگ ءَ اَنت، آ Micro Level ءَ بگر دانکہ Meta level ءِ جیڑھاں گندگ ءَ اَنت، آیانی سر ءَ ساچشتکاری کنگ ءَ اَنت گڑا بزاں جیڑہ ھست اِنت۔
نوں اے درگت ءَ چے کنگ بہ بیت؟ چوشکہ بی ایس او بلوچ جُنز ءِ Political schooling ءِ سری درسگاہ اِنت، گڑا اے کار ءَ بی ایس او کت کنت کہ آ وتی کیڈراں ھمے ابھامیت ءِ گپچلاں چہ کش ات کنت۔ ما ستر بہ گش ایں کہ 28 مئی ءِ ایٹمی تراک ءِ سر ءَ بلوچی لبزانک ءَ ھچ نیست ءُ اشیءِ میاربار ایوک ءَ لبزانت اَنت گڑا اے وتی رد دیگ انت۔۔ بلکیں اِشی ءِ کلیں زمہ واری کلیں آزادی پسندیں گلانی اِنت۔ ما مرچی ھمے تب ءَ پیداک بہ کنیں کہ بلوچ جنز ءَ رپوتاژ ءِ ارزشت چے اِنت؟ جنگ ءِ میان ءَ ردوپترنویسی ءِ ارزشت چے اِنت؟ ڈاکومنٹری ءُ کیمرہ چنچکیں مزنیں سلاہے؟ ھمک چیز ءِ معیار ھمے نرسری درسگاہ ءَ Set کنگ بنت پدا گڑا دیم ءَ ھمے چیز Circulate کنان بنت۔
28 مئی ءِ درگتءَ کجام لبزانکی کار اَنت کہ پشکپتگ اَنت؟ اِشی ءِ بارو ءَ ھمُک کار ءَ دست بہ جن ئے ناسرجم اِنت۔ بزانکہ اے درگت ءَ ھمنچو کار ھست اَنت کہ ما بندات بہ کنیں گڑا سالاں سال ما گون نہ کپیں۔ پرچا کہ مارا انگت ءَ اِشی ءِ بنداتی کار ءِ بابت ءَ آشنائی نیست اِنت۔ ایٹمی تراک ءَ چہ چنچو لوگ متاثر بوت، اے بارو ءَ data collection نیست اِنت۔ دومی سیمی ٹریجڈی انگت وتی جاہ ءَ برجاہ اِنت۔ اول Data collection اگاں اے نیست اِنت گڑا ما تخیلاتی چے ساچ ات کنیں؟ متلب اشی ءِ سر ءَ Graphic Novel جوڑ کنگ بیت، کہ ھمے گرافک ناولاں ما وتی زھگاں وانینت کنیں، آیاں وتی جُنزاں گوں ھمگرنچ کُت کنیں۔ بہ گندئے گندگ ءَ Graphic novel سکیں کسانیں چیزے، بلے بسمارک وھدے کہ جرمنی ءَ چاریں ملکاں ھوار کنت گڑا آئی ءِ یک گالردے انچوش زھگانی مجگاں نکش بیت کہ پدا ھمے نیشن بلڈینگ ءِ راھاں تَچک کنت۔ پمیشکہ مرچی ھمک پڑ ءِ کسانیں کارے ءِ ارزشت سک مزن اِنت، بلے گپ پدا ھمودا کیت اوشتیت کہ ما ابھامیت ءَ چہ وت ءَ چنچو کشگ ءَ ایں ءُ عملی کار چے کنگ ءَ ایں۔ راجی استان پہ داوا ءَ اگاں مِک کنگ بوتیں گڑا مرچی دنیا ءِ ھمک دمکاں یک استانے جوڑ بوتگ ات۔ نوں بی ایس او ءِ مستریں کار ھمیش اِنت کہ بچاریت کجام جاہ ءَ ابھامیت ھست اِنت اشانی ھلاپ ءَ وتی وس ءُ واک ءَ عملی چے کار کُت کنت۔ ایوک ءَ ھمے کار بہ بنت بلوچ جُنز ءَ نمیران بوتگیں پُسگانی دیمونی ءُ کربانی ءِ ھک پیلو بوت کُت کن اَنت۔